ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΟ ΣΤΟΥΣ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΟΥ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ

«Ο ΠΛΗΘΥΝΤΙΚΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ»
Ο έρωτας,
όνομα ουσιαστικόν,
πολύ ουσιαστικόν,
ενικού αριθμού,
γένους ούτε θηλυκού ούτε αρσενικού,
γένους ανυπεράσπιστου.
Πληθυντικός αριθμός
οι ανυπεράσπιστοι έρωτες.
Ο φόβος,
όνομα ουσιαστικόν,
στην αρχή ενικός αριθμός
και μετά πληθυντικός:
οι φόβοι.
Οι φόβοι
για όλα από δω και πέρα.
Η μνήμη,
κύριο όνομα των θλίψεων,
ενικού αριθμού,
μόνον ενικού αριθμού 
και άκλιτη.
η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη.
Η νύχτα,
όνομα ουσιαστικόν,
γένους θηλυκού,
ενικός αριθμός.
πληθυντικός αριθμός
οι νύχτες.
οι νύχτες από δω και πέρα
(Το λίγο του κόσμου, 1971)

ΕΚΘΕΣΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΣ

 «...Πλαστήκαμε για να μην είμαστε μονάχοι. Για τούτο η καρδιά μας ασταμάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων μας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερημωμένη, αδικαιολόγητη. Ζούμε και πλησιάζουμε τους άλλους χρησιμοποιώντας αυτό το μέγιστο δώρημα που αποθέωσαν οι αρχαίοι Έλληνες: το διάλογο. Αν δεν είχαμε φωνή, αν δεν ξέραμε να μιλάμε, και μάλιστα την ίδια γλώσσα, αν δε χρησιμοποιούσαμε τις λέξεις με την ίδια έννοια, τότε δε θα μπορούσαμε τελικά να κερδίσουμε τους άλλους και να αναπτύξουμε δεσμούς φιλίας και αγάπης.

Ο άλλος λοιπόν μας είναι απαραίτητος, γιατί ολοκληρώνει τον εαυτό μας, ολοκληρώνει το βίο μας και κάνει να βλαστήσει στον κόσμο μας ο διάλογος. Ο διάλογος δεν είναι μονάχα ανταλλαγή σκέψεων. Είναι κι ανταλλαγή καρδιών. Αυτό είναι το μεγάλο μυστικό της ανθρώπινης ζωής.

 Μας χρειάζεται ο άλλος προκειμένου να αναπτυχθεί στη ζωής μας ο διάλογος. Αλλά μας χρειάζεται ελεύθερος, αδέσμευτος, άνθρωπος αυτεξούσιος και ακέραιος, που θα έρθει να συναντήσει εμάς, αν είμασε αληθινά αυτεξούσιοι και ακέραιοι στην ανθρωπιά μας. Διάλογος ανάμεσα σε σκλάβους δεν είναι δυνατό να αναπτυχθεί, παρά μονάχα για να θρέψει τον καημό της ελευθερίας.

Ο διάλογος ο αληθινός είναι έργο της ελευθερίας, έργο γενναίο, ειλικρινέστατο και μέσα από αυτό το θαυμαστό ηθικό κλίμα ξεπήδησε στον ευλογημένο αυτόν τόπο που ζούμε ένα παράδοξο, σπανιότατο γλωσσικό φαινόμενο: ο δυϊκός αριθμός έχει και βαθιά ηθική αξία: φανερώνει το ελεύθερο κι αρμονικό συνταίρασμα δύο ανθρωπίνων υπάρξεων, τη λαχτάρα τους να αλληλογνωριστούν, να αλληλοφωτιστούν να γεμίσουν τη μοναξιά τους, να ευρύνουν την καρδιά και τη ζωή τους ολόκληρη, να δημιουργήσουν πολιτισμό. Ο πολιτισμός αρχίζει από τη βεβαίωση του Eγώ και του Συ, από τη συνειδητοποίηση ότι υπάρχουμε εμείς, αλλά υπάρχει και ο άλλος, ο πλαϊνός μας. Χωρίς αυτόν τον άλλο, και η ζωή μας και η πλάση ολόκληρη θα ήταν μια τρομερή ερημιά.

 Εκείνοι που παίρνουν την ευθύνη – ευθύνη βαριά και κρίσιμη να εξωτερικεύσουν γράφοντας τους στοχασμούς και τα συναισθήματα τους, ξέρουν πολύ καλά τι μεγάλη σημασία έχει για την ανθρώπινη ζωή, και την προσωπική και την κοινωνική ο διάλογος. Ξέρουν ακόμη καλύτερα πως αυτός ο διάλογος, ως κατάκτηση του ελεύθερου κι επομένως πολιτισμένου ανθρώπου, βρίσκεται σήμερα σε κίνδυνο. Γιατί αυτός ο ίδιος ο πολιτισμός βρίσκεται σήμερα σε μεγάλη κρίση. Ίσως αυτό να μας φαίνεται παράδοξο. Ζούμε σ’ έναν κόσμο όπου η τεχνική με τα επιτεύγματα της θριαμβεύει, όπου η καθημερινή ζωή, τουλάχιστο στις εξωτερικές της συνθήκες, γίνεται όλο και πιο εύκολη, σ’ έναν κόσμο που προοδεύει με μεγάλες δρασκελιές, που πάει να κατακτήσει το Διάστημα.

 Αλλά ο πολιτισμός είναι μια ζωντανή πραγματικότητα του εσωτερικού ανθρώπου, της ψυχής του, είναι ακόμη μια κατάσταση δυναμική της καρδιάς του, ένας γενικός ηθικός τόνος στο βίο του ολοκληρο. Είναι γέννημα διαλόγου. Κ. Ε. Τσιρόπουλος

1.«(Ο πολιτισμός) είναι γέννημα διαλόγου» Να αναπτύξετε σε μια παράγραφο (περίπου 80 λέξεων) την άποψη που διατυπώνει ο συγγραφέας στην παραπάνω περίοδο.Να  αναπτυχθεί με  τη  μέθοδο της αιτιολόγησης.  [Μονάδες 10]

2. Να γράψετε τους πλαγιότιτλους των παραγράφων του κειμένου (Μονάδες 5)

3. Να σχηματίσετε μια φράση με καθεμιά απο τις παρακάτω λέξεις του κειμένου, στην οποία θα καταφαίνεται η σημασία της και να αποδώσετε το νόημά τους με τη χρήση μιας συνώνυμης λέξης: αδικαιολόγητη, αυτεξούσιος, συνειδητοποίηση [Μονάδες 5]

 4. Να δώσετε για την καθεμιά από τις παρακάτω λέξεις του κειμένου μια συνώνυμη: αναπτυχθεί, παράδοξο, στοχασμούς, φανερώνει, προσωπικός

5.Ο διάλογος φανερώνει το ελεύθερο κι αρμονικό συνταίρασμα δύο ανθρωπίνων υπάρξεων, τη λαχτάρα τους να αλληλογνωριστούν, να αλληλοφωτιστούν Να  μετατραπεί  η ενεργητική  σύνταξη  σε  παθητική.

6.Πως  εξασφαλίζεται  η  συνοχή  των  παραγράφων  του  κειμένου;

7.Να γράψετε   μια  συνυποδηλωτική  πρόταση  με  τις  παρακάτω  λέξεις:   σκλάβους .  κλίμα

8.Επιτεύγματα, παράδοξο, αυτεξούσιο, δημιουργήσουν, υπάρξεων, καθημερινή:  Nα   χωρίσετε  τις  λέξεις  στα  συνθετικά   τους   και  με  το  β  συνθετικό  να δημιουργήσετε  μια  νεα   λέξη (ουσιαστικό  η΄  επίθετο).

9. Να   βρείτε   τη  δομή   και  τον  τρόπο  ανάπτυξης   της   τέταρτης   παραγράφου.

10.Να  δώσετε  ένα  τίτλο  δηλωτικό και  ένα   συνυποδηλωτικό.

ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΣ ΣΑΧΤΟΥΡΗΣ << Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ>>

Ένας μπαξές γεμάτος αίμα

                   είν’ ο ουρανός

και λίγο χιόνι

έσφιξα τα σκοινιά μου

πρέπει και πάλι να ελέγξω

τ’ αστέρια

εγώ

κληρονόμος πουλιών

πρέπει

έστω και με σπασμένα φτερά

να πετάω.

(Τα φάσματα ή η χαρά στον άλλο δρόμο, 1958)

                        

  ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

1.Ποια    χαρακτηριστικά  του  υπερρεαλισμού   εντοπίζετε   στο  ποίημα;  Ν α  αιτιολογήσετε   την   απάντηση   σας   βασιζόμενοι  στο  ποίημα.

2. Ποιες   είναι   οι  τρεις   βασικές  εικόνες  του  ποιήματος   και  ποια   η  λειτουργία   τους  στο  ποίημα;

3. Το ποίημα   ανήκει   στη   μοντέρνα    ποίηση. Να  αιτιολογήσετε  την   απάντηση   σας   βασιζόμενοι  στο  ποίημα.

ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΑ ΕΚΘΕΣΗ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΔΙΑΛΟΓΟΣ

Η λειτουργικότητα μιας κοινωνίας εξυπηρετείται από τη συνειδητοποίηση κάθε μέλους της των υποχρεώσεών του και  των δικαιωμάτων του με προοπτική την επιδίωξη της εναρμόνισης του ατομικού συμφέροντος με το κοινωνικό. Η διαλεκτική σχέση του με τους συνανθρώπους του αποτελεί καθοριστικό παράγοντα κοινωνικής αρμονίας και ένας από τους ομαλότερους τρόπους με τους οποίους αυτή συντελείται είναι ο διάλογος

ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ:

α) Στόχος της αντίθεσης που εκφράζεται με το διάλογο είναι η εξέταση της ορθότητας των πραγμάτων, η διαμόρφωση μιας άποψης που θα στηρίζεται στη σύζευξη των αντιπαρατιθέμενων γνωμών, η αναζήτηση της αλήθειας («την αλήθεια που την έδειξαν οι θεοί απ’ την αρχή στον άνθρωπο, αλλά με το πέρασμα του χρόνου να την αναζητούν και να τη βρίσκουν όρισαν») – (Ξενοφάνης).

β) Επιβάλλεται πάντα η ύπαρξη κανόνων και προϋποθέσεων, που πρέπει να ακολουθούν οι διαλεγόμενοι, ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος του μονολόγου ή της λογομαχίας.

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΕΠΟΙΚΟΔΟΜΗΤΙΚΟ ΔΙΑΛΟΓΟ:

1. Η σαφής γνώση του αντικειμένου της συζήτησης, αλλά και η ευρύτερη πνευματική καλλιέργεια εξασφαλίζουν την αλληλουχία των απόψεων και τη δυνατότητα πειθούς.

2. Η ετοιμότητα και η ευστροφία είναι χαρακτηριστικά που δυναμώνουν πάντα τη θέση του ομιλητή και του επιτρέπουν να προβάλλει εύστοχη επιχειρηματολογία.

3. Αναγκαίος όρος για μια γόνιμη συζήτηση είναι η ελευθερία της έκφρασης^. Είναι επιβαλλόμενο οι διαλεγόμενοι να αντιμετωπίζονται ισότιμα και να εκφράζουν αδέσμευτα όσα πρεσβεύουν.

4. Απαιτείται ωριμότητα από την πλευρά του ατόμου, ώστε να γίνονται αποδεκτά τα λάθη του και μην εκλαμβάνεται η ορθότητα της άλλης όψης ως αμφισβήτηση της αξιοπρέπειάς του.

5. Από τα δύο παραπάνω στοιχεία συνεπάγεται ότι η κατάρριψη του εγωισμού είναι απαραίτητη προϋπόθεση, που εξασφαλίζει την αυτοσυγκράτηση και δε μετατρέπει το διάλογο σε προσωπική αναμέτρηση.

6. Στόχος του διαλόγου είναι η αναζήτηση της αλήθειας και όχι η εξυπηρέτηση επιμέρους σκοπιμοτήτων ή η επίδειξη των ικανοτήτων του ατόμου.

7. Οι αποφάσεις του διαλόγου πρέπει να μετουσιώνονται σε πράξη, διαφορετικά επιτυγχάνεται μόνο η θεωρητική ικανοποίηση των ανησυχιών.

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ: Α. ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ:1. Ο διάλογος βοηθά το άτομο να εμπεδώσει τις γνώσεις που έχει ήδη αποκτήσει, ενώ παράλληλα συντελεί στη διεύρυνση των γνωστικών του οριζόντων. Εκτός απ’ αυτό συμβάλλει στον απεγκλωβισμό από λανθασμένες αντιλήψεις ή αυθαίρετα συμπεράσματα.

2. Ταυτόχρονα επιτρέπει την καλλιέργεια της κριτικής ικανότητας, αφού το άτομο είναι υποχρεωμένο να αναπτύξει τις οποιεσδήποτε απόψεις του στηριζόμενος σε λογικά επιχειρήματα ή να προβάλλει αντίθετες απόψεις, βοηθάει το άτομο στο να αντιμετωπίζει πολύπλευρα την πραγματικότητα και να αποκτήσει μια διευρυμένη και σφαιρική αντίληψη γύρω από τα πράγματα και τα φαινόμενα. Το άτομο γίνεται αντικειμενικό.

3. Το άτομο μαθαίνει να ελέγχει τα συναισθήματά του, να κυριαρχεί σ’ αυτά με την ορθή σκέψη και τη δύναμη του λόγου^. Άλλοτε πάλι, εκφράζει συναισθήματα, εξωτερικεύεται, αποβάλλει την εσωστρέφεια, υποτάσσει τον εγωισμό του.

4. Καλλιεργούνται τα ηθικά στοιχεία της προσωπικότητας^. Τονίζεται ο σεβασμός, εκδηλώνεται η φιλία, η άμιλλα, γίνεται αντιληπτή η αξία της ομαδικότητας και η ανάγκη της συνεργασίας.

5. Ο διάλογος αποτελεί ερέθισμα για αυτοκριτική, όταν το άτομο ανακαλύπτει μέσα απ’ αυτόν τις αδυναμίες του χαρακτήρα του και την ένδεια του πνεύματός του.

6. Συμπερασματικά, γίνεται κατανοητό ότι ο διάλογος καλλιεργεί και αναπτύσσει την προσωπικότητα του ατόμου, συμβάλλοντας θετικά προς την κατεύθυνση της ηθικοπνευματικής του ολοκλήρωσης.

Β. ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ:

1. Οι αποφάσεις που απορρέουν από το διάλογο – αποφάσεις κοινής αποδοχής και λογικά επεξεργασμένες – χαρακτηρίζονται από την ορθότητα και προάγουν την ασφαλέστερη αντιμετώπιση των προβλημάτων.

2. Η αντίθεση – ουσιαστικό στοιχείο του διαλόγου – αμφισβητεί κάθε κατεστημένη τάξη πραγμάτων, καταρρίπτει οτιδήποτε προβάλλει ως απόλυτο, με αποτέλεσμα τη δυναμική και δημιουργική εξέλιξη της κοινωνίας.

3. Ο διάλογος θεμελιώνει τη δημοκρατία, αφού επιλύει ομαλά τις αντιθέσεις και επιτρέπει τον κριτικό έλεγχο των αποφάσεων που λαμβάνονται στον πολιτικό χώρο.

4. Τίθενται σωστά πρότυπα κοινωνικής συμβίωσης, παραμερίζονται οι αψιμαχίες, η βία και οι αντιδικίες που καλλιεργούνται από το φανατισμό.

5. Συναφές με το παραπάνω είναι και το εξής: η αμοιβαία υποχώρηση των αντιπαρατιθέμενων που προϋποθέτει ο διάλογος εξασφαλίζει την ειρηνική διευθέτηση των διαφορών και σε παγκόσμιο επίπεδο.

6. Ο διάλογος δίνει εναύσματα για ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ των ατόμων, πράγμα ιδιαίτερα σημαντικό σήμερα που οι συγκρούσεις και ο ανταγωνισμός κλονίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις και αποξενώνουν.

 Εμπιστέψου όχι όσους σε επαινούν για κάθε τι που κάνεις ή που λες, αλλά όσους σε επιπλήττουν για τα σφάλματα σου. Ισοκράτης

ΝΕΟΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ/ ΝΕΟΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ

ΝΕΟΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ/ΝΕΟΡΟΜΑΝΤΙΣΜΟΣ

Οι νεορομαντικοί ή νεοσυμβολιστές: οι ποιητές που ακμάζουν την εποχή του μεσοπολέμου όπως οι Ρώμος Φιλύρας, Ναπολέων Λαπαθιώτης, Κώστας Καρυωτάκης, Μαρία Πολυδούρη, Μήτσος Παπανικολάου, Τέλλος Άγρας ,Τ. Κ. Παπατσώνης κ.ά.

ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ νεοσυμβολιστών/νεορομαντικών 

• Ρομαντισμός κι επιστροφή στο παρελθόν
• Απαισιοδοξία
• Συμβολισμός κι αισθητισμός (εστέτ)
• κοσμοπολιτισμός
• τάση φυγής
• στροφή προς τα πράγματα και τα αισθητά
• μια «νέα ευαισθησία»
• ειλικρίνεια βιώματος
• συνδυασμός κουρασμένης ρομαντικής διάθεσης με μια αμεσότερη και λεπτότερη γεύση των πραγμάτων
• εκφραστική ανανέωση (από άποψη μορφής)
• Επιφέρουν ρήγμα στην παράδοση σπάζοντας τα μέτρα και τους ρυθμούς εισάγοντας πεζολογικά στοιχεία στην ποίηση τους
• Χρησιμοποιούν λέξεις «αντιλυρικές», που χαλαρώνουν τη νοηματική συνοχή του στίχου και καταφεύγουν σε εικόνες σκόρπιες και φευγαλέες
• Ατμόσφαιρα διάλυσης και απαισιοδοξίας
• Γενικότερο αίσθημα κόπωσης για τη ζωή.

Ανάμεσα σε αυτούς ξεχωρίζει ο Κώστας Καρυωτάκης

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ-ΚΡΙΤΗΡΙΟ-ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ (1863-1933)

Τα παράθυρα

Σ’ αυτές τες σκοτεινές κάμαρες, που περνώ

μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ

για νάβρω τα παράθυρα.— Όταν ανοίξει

ένα παράθυρο θάναι παρηγορία.—

Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ

να τάβρω. Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω.

Ίσως το φως θάναι μια νέα τυραννία.

Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.

(Ποιήματα 1897-1933, Ίκαρος, 1984)

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

α. Στην ποίηση του Καβάφη απαντούν στοιχεία τόσο της παραδοσιακής όσο και της

μοντέρνας ποίησης.

α.1. Να βρείτε τις ομοιοκαταληξίες του ποιήματος. (10 μονάδες) Τι παρατηρείτε ως

προς τον τρόπο που χρησιμοποιεί την ομοιοκαταληξία ο Καβάφης στο ποίημα αυτό;

α.2. Στους στίχους του Καβάφη απαντούν συχνά διασκελισμοί1  Να εντοπίσετε δύο(2) διασκελισμούς στο ποίημα. (10 μονάδες)

Β   β.1. «μέρες βαρυές, επάνω κάτω τριγυρνώ»: ποιο σχήμα λόγου χρησιμοποιείται στον

στίχο; (5 μονάδες) Ποια συναισθηματική κατάσταση εκφράζεται μέσα από αυτό;

β.2. Στο ποίημα αξιοποιείται η τεχνική της αντίθεσης. Να βρείτε τη βασική αντίθεση

του ποιήματος.

β.3. Ο Καβάφης αξιοποιεί συχνά στα ποιήματά του ως σημείο στίξης τη διπλή παύλα.

Να την εντοπίσετε στο ποίημα (5 μονάδες) και να σχολιάσετε τη λειτουργία της

. Γ.Τ ο ποίημα  ανήκει  στο ρεύμα  του  συμβολισμού .Να  επαληθεύσετε  την  παραπάνω  άποψη  στηριζόμενοι στο  ποίημα   .

Δ. Ποιο  είναι  το βασικό  σύμβολο  του  ποιήματος ; Σε ποιο  συναίσθημα   παραπέμπει;  Ποιο πρόβλημα  του  ποιητή  εκφράζει;

ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ

2. Εμπειρισμός

·    Οι εμπειριστές υποστηρίζουν ότι η γνώση μας για τον κόσμο προέρχεται από τις αισθήσεις.

·    Τα στοιχειώδη δεδομένα του περιβάλλοντος κόσμου αποτυπώνονται, εγγράφονται καικαταχωρίζονται στο νου μας μέσα από την αισθητηριακή αντίληψη.

·    Αυτή η καταχώριση συνιστά στιγμή δημιουργίας στοιχειωδών πεποιθήσεων ή ιδεών.

·    Πρόκειται, με άλλα λόγια, για απλές παραστάσεις των πιο πάνω δεδομένων.

·    Η στοιχειώδης πεποίθηση που πραγματοποιεί την καταχώριση είναι η πρωταρχική γνώση, που αναζητούμε.

·    Όταν καταγράφονται αισθητηριακές εντυπώσεις, η στοιχειώδης πεποίθηση έρχεται σεεπαφήεμποτίζεται με γνώση. με την πραγματικότητα και έτσι

Ι. Αρχαίοι φιλόσοφοι με εμπειριστικές απόψεις:

α) Επίκουρος

β) Αριστοτέλης: δίνει προτεραιότητα στη λειτουργία του νου για την επίτευξη επιστημονικής γνώσης. Προϋποθέτει όμως επαγωγική πορεία: από το ειδικό, το μερικό ή το συγκεκριμένο στο γενικό, το καθολικό και αφηρημένο.

Το μερικό συλλαμβάνεται με τη λειτουργία των αισθήσεων.

    ΙΙ. Νεότεροι φιλόσοφοι του εμπειρισμού:

α) Μπέικον [ή Βάκων]

 →γενικές αντιλήψεις των νεότερων εμπειριστών:

   – έμφαση στο ρόλο των αισθήσεων.

   – οι ιδέες που υπάρχουν στο νου μας δεν είναι έμφυτες, αλλά διαμορφώνονται σύμφωνα με τις εντυπώσεις που μας προσφέρουν οι αισθήσεις.

β) Τζον Λοκ

   –μιλάει για λειτουργία μιας εσωτερικής αίσθησης, ενός αναστοχασμού.

   – αυτή η αίσθηση αποτυπώνει ως αντικείμενα και ό,τι λαμβάνει χώρα κατά  την εσωτερική λειτουργία του νου. Π.χ. αυτό που λαμβάνει χώρα τη στιγμή που σκεφτόμαστε, αμφιβάλλουμε, επιθυμούμε κ.λπ.

   – Δεν υπάρχουν στοιχεία της γνώσης προ-εμπειρικά ή ανεξάρτητα από την εμπειρία.

– Ο νους [ή η ψυχή] είναι ένας «άγραφος χάρτης» [άγραφο χαρτί (tabula rasa)], πάνω στο οποίο η εμπειρία αποτυπώνει τα σημάδια της.

        γ) Μπέρκλεϋ

          – ταυτίζει τις ιδέες του ανθρώπινου νου με την πραγματικότητα.

          – υπάρχουν πνεύματα και ιδέες και μέσα στο νου του υπέρτατου πνεύματος, του θεού, υπάρχουν τα πράγματα του περιβάλλοντος κόσμου.

          – ο θεός έχει εγκαθιδρύσει τους φυσικούς νόμους, τις κανονικές σχέσεις δηλαδή που συνδέουν τα πράγματα και οι οποίες μας επιτρέπουν να διακρίνουμε ετούτα τα πράγματα από τα πλάσματα της φαντασίας μας.

           – η πραγματικότητα είναι μία, όπως και οι ιδέες μας, με χρώματα, ήχους κ.λπ.

           – οι αφηρημένες έννοιες είναι κατασκευές τη γλώσσας.

         δ) Χιουμ

            – οι αισθητηριακές εντυπώσεις είναι αποτυπωμένες στο νου με αυτάρκεια και δεν χρειάζεται να υποστηρίζονται από πρόσθετες λειτουργίες,σαν αυτή του αναστοχασμού.

            – τα δεδομένα του εξωτερικού κόσμου προσφέρουν περιορισμένη γνωστική δυνατότητα.

            – συνθέτουμε τις παραστάσεις μας με βάση στοιχειώδεις, ατομικές εντυπώσεις.

            – οι επαγωγικές γενικεύσεις δεν έχουν πραγματική λογική ισχύ